Stowarzyszenie Polskie Tężnie
Naszym głównym celem jest upowszechnić posiadaną wiedzę w zakresie tężni solankowych
i doprowadzenie do poprawy jakości ich projektowania, budowania oraz eksploatacji.
Spotkanie członków stowarzyszenia
Informacja o pierwszym zjeździe Stowarzyszenia Polskie Tężnie
W dniach 23 -24 kwietnia bieżącego roku odbył się w Ciechocinku pierwszy zjazd Stowarzyszenia Polskie Tężnie. W zjeździe wzięli udział wszyscy członkowie Stowarzyszenia oraz zaproszeni goście.
Głównym celem zjazdu było zapoznanie się z aktualną sytuacją na bardzo dynamicznie rozwijającym się rynku tężni solankowych, oraz wyznaczenie podstawowych kierunków działań Stowarzyszenia.
Po otwarciu obrad zjazdu przez Prezesa Zarządu Stowarzyszenia Ryszarda Bukowskiego, głos zabrał gospodarz zjazdu, Prezes Zarządu Uzdrowiska Ciechocinek dr Marcin Zajączkowski, przedstawiając aktualną sytuację Uzdrowiska Ciechocinek. Następnie wystąpiło troje prelegentów: prof. dr hab. Aleksandra Burkowska But, mgr inż. architekt Jerzy Stożek i dr inż. Ryszard Wojtasiewicz.
Streszczenia wystąpień znajdują się poniżej.
Po wystąpieniach prelegentów rozwinęła się gorąca dyskusja, pokazująca jak wiele problemów istnieje w tej dziedzinie.
W następnym dniu zjazdu uczestnicy zapoznali się z działaniem ciechocińskich tężni, oraz zwiedzili warzelnię soli.
Podstawowe kierunki działań badawczych Stowarzyszenia
Tężnie solankowe budowane są już co najmniej od 400 lat. Niektóre z nich, jak np. Bad Nauheim w Niemczech funkcjonują do dnia dzisiejszego.
W ubiegłych wiekach tężnie służyły tylko do zagęszczania solanki, ich działanie lecznicze odkryto dopiero w XIX wieku. Wtedy to w pobliżu tężni zaczęły powstawać zakłady lecznicze.
Historycznie najwięcej tężni było zawsze w Niemczech. Dzisiaj jest tam ponad 50 miejscowości, w których znajdują się tężnie solankowe, a samych tężni i to w większości dużych jest około 100.
W Polsce przez ponad 100 lat Ciechocinek był jedyną dużą tężnią. Jest to największa tężnia na świecie, o powierzchni ścian przekraczającej 30 000 m2. Dopiero w latach 1974 -1979 powstała tężnia w Konstancinie. Wielokrotnie mniejsza od Ciechocinka. Jej łączna powierzchnia ścian tarniny wynosi 1100 m2. Pod koniec dwudziestego wieku rozpoczęto budowę następnej tężni, tym razem w Inowrocławiu. Obiekt został uruchomiony w roku 2001 i ma powierzchnię ok. 5000 m2. W 2014 roku powstały dwie duże tężnie, Wieliczka 7500 m2 i Gołdap 5000 m2, w 2020 roku powstała jeszcze jedna duża tężnia Busko Zdrój o powierzchni 5000 m2. W opinii wielu ludzi, jest to najpiękniejsza tężnia w Polsce.
Mamy więc obecnie cztery duże tężnie w Polsce, każda z nich ma powierzchnię tarniny przekraczającą 5000 m2. Wszystkie z nich, z wyłączeniem Ciechocinka, służą wyłącznie celom leczniczym i rekreacyjnym. Ciechocinek jest obecnie jedyną w Europie tężnią, która produkuje sól spożywczą.
W ciągu ostatnich 10 lat powstało w Polsce kilkadziesiąt, a może nawet kilkaset małych ( do 200 m2) i średnich ( do 2000 m2) tężni. Jest to fenomen na skalę światową. Nigdzie na świecie nie zbudowano w tym czasie takiej ilości tężni.
W porozumieniu z zarządem Stowarzyszenia przygotowałem krótką, dziesięciopunktową ankietę, z którą postaramy się dotrzeć do wszystkich gmin w Polsce. Jeżeli gminy zareagują pozytywnie i wypełnią ankietę, to będziemy mieli pierwszy wiarygodny dokument odpowiadający na podstawowe pytania:
Ile mamy tężni w Polsce?
Jakie to są tężnie?
Ile tężni korzysta z naturalnych źródeł solankowych?
Ilu ludzi odwiedza tężnie?
Ilu ludzi jest skłonnych zapłacić za pobyt przy tężni?
Taki materiał pozwoli nam na dalsze ukierunkowanie prac badawczych. Dzięki pracy Pani Prof. Burkowskiej But wiemy już, że tężnia w Ciechocinku pozytywnie oddziaływuje na atmosferę. Tak, ale Ciechocinek jest jeden. Są jeszcze trzy duże tężnie, lecz one też są wielokrotnie mniejsze od Ciechocinka. Czy tam też będzie widoczny pozytywny wpływ aerozolu solankowego? A co z tymi średnimi i małymi tężniami. Ich jest najwięcej. Czy możemy powiedzieć, że każda tężnia ma pozytywny wpływ na atmosferę wokół niej, tylko zasięg oddziaływania jest zależny od jej wielkości? Czy też jest może tak, że te małe obiekty nie oddziaływują na atmosferę? Na razie tego nie wiemy.
Drugim kompleksem pytań jest oddziaływanie tężni na organizm ludzki. Wiadomo już od prawie dwustu lat, ze ludzie pracujący przy tężniach solankowych praktycznie nie chorują na choroby górnych dróg oddechowych. Nie wiem na przykład czy pracownicy Uzdrowiska Ciechocinek, którzy bez przerwy muszą regulować kurki dębowe na tężniach chorują na choroby górnych dróg oddechowych, czy nie?
Sadzę, że to akurat można łatwo sprawdzić. Największą zagadką dla mnie są zalecane czasy przebywania przy tężni. Na ogół na tablicach informacyjnych podaje się 30 minut. Wielokrotnie usiłowałem znaleźć jakieś wiarygodne źródło dla tego ustalenia. Nie znalazłem żadnych badań, które na przykład potwierdziłyby, że 30 minut przy tężni jest lepsze niż 45 lub 60 minut.
Nie wiemy też, czy lepsze oddziaływanie mają wysokie 10 – 15 metrowe tężnie, czy wystarczą takie na 3 do 6 metrów. Może tężnie pod dachem lub w pomieszczeniach zamkniętych oddziaływują lepiej niż te bez dachu, a może odwrotnie.
Takich pytań można by postawić jeszcze wiele, lecz odpowiedzi na razie na większość z nich nie znamy. Biorąc pod uwagę fakt, że obecnie setki tysięcy ludzi korzysta z inhalacji przy tężniach, uważam że należy w możliwie krótkim terminie podjąć niezbędne kroki do uzyskania odpowiedzi na przedstawione powyżej pytania.
Proponuję następujące podejście do tematu:
Przeprowadzenie przedstawionej ankiety w najszerszym możliwym zakresie. Należy do tego celu wykorzystać stowarzyszenia gmin i powiatów wszystkich regionów Polski.
Opracowanie katalogu tężni polskich.
Przeanalizowanie danych i pogrupowanie tężni w zależności od ich wielkości, konstrukcji i sposobu zasilania w solankę
Stworzenie rady naukowej Stowarzyszenia, złożonej z fachowców z różnych dziedzin.
Opracowanie planu badań niezbędnych do uzyskania odpowiedzi na przedstawione powyżej pytania i oszacowanie kosztów badań.
Uzyskanie dotacji i funduszy unijnych na prowadzenie badań.
Stowarzyszenie powinno na bieżąco publikować uzyskane wyniki badań, żeby stopniowo rozwiązywać problemy i wątpliwości użytkowników tężni, potencjalnych inwestorów projektantów i budowniczych tężni.
Mam nadzieję że w ciągu kilku lat uda nam się na tyle poszerzyć naszą wiedzę o tężniach, że możliwe stanie się opracowanie szczegółowych zaleceń, które będą obowiązywały przy projektowaniu, budowie i eksploatacji tężni solankowych w Polsce.
Ciechocinek, dnia 23.04.2022.
dr inż. Ryszard Wojtasiewicz
Wpływ otwartych inhalatoriów na mikrobiologiczne zanieczyszczenia powietrza
dr hab. Aleksandra Burkowska-But, prof. UMK
Katedra Mikrobiologii Środowiskowej i Biotechnologii
Wydział Nauk Biologicznych i Weterynaryjnych
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Powietrze jest podstawowym elementem środowiska – otacza człowieka zewsząd i przez całe życie. W ciągu doby człowiek wykonuje ok. 20–22 tysięcy oddechów, podczas których pobiera do płuc około 10-12 tys. litrów, czyli 12–14 kg powietrza. To bez porównania więcej niż wypija w tym czasie wody i spożywa żywności. Dlatego jakość powietrza, którym oddycha człowiek, ma znaczący wpływ na jego zdrowie.
Powietrze atmosferyczne obok różnego rodzaju pyłów oraz zanieczyszczeń chemicznych zawsze zawiera także liczne mikroorganizmy – bakterie, grzyby wirusy. Nawet jeśli bioaerozole nie zawierają mikroorganizmów chorobotwórczych, nie zawsze są w pełni bezpieczne dla człowieka. Wdychanie wraz powietrzem mikroorganizmów i ich elementów, a także licznych metabolitów może powodować reakcje alergiczne oraz niealergiczne choroby układu oddechowego.
Coraz popularniejszym sposobem na lokalną poprawę jakości powietrza stają się tężnie solankowe. W ciągu ostatnich kilkunastu lat duże tężnie ( o powierzchni > 5000 m2) zbudowano m.in. w Inowrocławiu, Busku Zdroju, Wieliczce, oraz w Gołdapi. Jednocześnie w tym samym czasie w wielu miastach powstały liczne niewielkie tężnie stanowiące przede wszystkim interesujący element architektoniczny i atrakcję turystyczną.
Tężnie pełnią przede wszystkim funkcję wielkich otwartych inhalatoriów, wokół których panują specyficzne warunki mikroklimatyczne. W okolicy tężni panuje niższa temperatura powietrza, szczególnie podczas upalnych dni. Parowanie solanki zapewnia też wyższą wilgotność względną powietrza. Tężnie stanowią także specyficzną osłonę, zmniejszającą prędkość wiatru. Najważniejszą i jednocześnie najbardziej specyficzną cechą mikroklimatu panującego wokół tężni jest obecność w powietrzu aerozolu solankowego – spływając po gałązkach tarniny, solanka ulega rozdrobnieniu na niewielkie cząstki – kropelki i kryształki. Pod tym względem tężnie działają podobnie jak bryza morska, z tym że solanka tężniowa zawiera znacznie mniej zanieczyszczeń niż woda morska.
Niestety badania jakości powietrza w strefie okołotężniowej są nieliczne, a tylko w jednym dotychczasowym opracowaniu (autorstwa Burkackiej-Łaukajtys i Zwolskiej z 1973 r) poruszono problematykę wpływu bioaerozolu w strefie okołotężniowej na bakteriologiczną czystość powietrza. Brak nowych opracowań, uwzględniających chociażby zanieczyszczenia powietrza, zarówno pyłowe, chemiczne, jak i mikrobiologiczne.
Aerozol tężniowy ma niewątpliwy udział w kształtowaniu się zarówno ilościowego, jak i jakościowego składu drobnoustrojów w powietrzu w otoczeniu otwartych inhalatoriów. Z jednej strony, aerozol taki może powodować obniżenie liczebności drobnoustrojów w powietrzu ze względu na mechaniczne oczyszczanie powietrza przez krople aerozolu solankowego, a także zawarty w solance chlorek sodu oraz związki jodu. Z drugiej strony, aerozol tężniowy może stanowić dodatkowe źródło zanieczyszczeń – do atmosfery w takim wypadku mogą być wprowadzane drobnoustroje obecne w solance oraz wypłukiwane z powierzchni gałązek tarniny.
Badania bioaerozolu bakteryjnego i grzybowego prowadziłam w Ciechocinku (w latach 2005–2011) oraz w Inowrocławiu (w latach 2009-2011), na stanowiskach zlokalizowanych na terenach typowo miejskich i uzdrowiskowych oraz w otoczeniu otwartych inhalatoriów. W wyniku przeprowadzonych badań stwierdziłam, że aerozol solankowy emitowany przez otwarte inhalatoria ma pozytywny wpływ na mikrobiologiczną jakość powietrza – na terenach objętych jego oddziaływaniem liczebność drobnoustrojów w powietrzu była niższa niż w pozostałych częściach uzdrowisk Ciechocinek i Inowrocław. Dodatkowo wykazałam, że solanki emitowane przez otwarte inhalatoria nie są istotnym źródłem mikroorganizmów emitowanych do powietrza uzdrowiska, a obecne w nich drobnoustroje to niepatogenne mikroorganizmy związane ze środowiskami słonymi.
Jednocześnie z moich badań wynika, że w solankach z Ciechocinka rozwój bakterii potencjalnie chorobotwórczych jest możliwy. Przeżywalność wszystkich szczepów maleje wraz ze wzrostem NaCl w solance, ale obecność zanieczyszczeń organicznych w solankach wydłuża czas przeżycia bakterii potencjalnie patogennych oraz zwiększa ich namnażanie. Dlatego bardzo ważne jest zapobieganie dostawaniu się zanieczyszczeń (szczególnie organicznych) do solanki, a wody solankowe powinny być poddawane stałej kontroli mikrobiologicznej.
Dodatkowo moje badania potwierdziły, że wybór tarniny jako materiału wypełniającego tężnie jest słuszny nie tylko ze względów techniczno-konstrukcyjnych. Obecność garbników wyklucza możliwość formowania się biofilmu przez drobnoustroje na powierzchni gałązek tarniny w obecności solanek tężniowych, co sprawia, że otoczenie tężni jest bezpieczne dla kuracjuszy i turystów.
O budowie tężni solankowej słów kilka
Tężnia to obiekt technologiczny, historycznie służąca do zatężania solanki, pozyskiwanych ze złóż ziemnych. Podstawą ich stworzenia była ekonomiczna opłacalność odparowania wody metodą grawitacyjnego odprowadzenia solanki po krzakach tarniny. Dzisiaj tężnie solankowe to otwarte inhalatoria, korzystnie wpływające na przebywających w ich pobliżu ludzi. Istotą sensu działania tężni jako inhalatorium jest jej wielkość. W Polsce oprócz historycznego zespołu tężni w Ciechocinku, posiadamy tylko parę obiektów o porównywalnej skali. Są to tężnie w Inowrocławiu, Wieliczce, Busku-Zdroju. Do grupy tej należało by zaliczyć też tężnie w Konstancinie i w Bochni. Powierzchnie czynne tarniny tych obiektów liczone są w tysiącach metrów kwadratowych. Wpływ tych tężni na środowisko powinien być porównywalny z wynikami badań przeprowadzonych przez Panią profesor Borkowską-But. Do drugiej grupy tężni o powierzchni czynnej tarniny na poziomie 300-500 metrów kwadratowych zaliczyć można obiekty typu tężnia np. w Chorzowie, Krakowie, Katowicach, Gliwicach. Oprócz wyżej wymienionych obiektów należało by sklasyfikować obiekty o powierzchni czynnej tarniny około 100 metrów kwadratowych i ostatnią grupę, którą można by nazwać mini tężniami, bardzo często realizowanych w formie altan o powierzchniach parunastu/parudziesięciu metrów kwadratowych tarniny. Dwie ostatnie powyższe grupy być może nie zapewniają jakichkolwiek dodatnich oddziaływań związanych z przepuszczaniem solanki, a powyższy fakt należało by zweryfikować na podstawie odpowiednich pomiarów i badań.
Tężnia solankowa umyka jednoznacznej klasyfikacji wynikającej z Prawa Budowlanego. W zależności od regionu kraju, klasyfikowane są przez urzędy w zależności od ich punktu widzenia. Generalnie sklasyfikowane są w dziale XVIII jako inne budowle.
Tężnia to zasadniczo konstrukcja drewniana. Oparta o żelbetowe podłoże w różnych konfiguracjach w zależności od przyjętych rozwiązań technologicznych. Podstawą tej konstrukcji jest drewno o klasie konstrukcyjnej C24. Zasadniczo podstawowym materiałem jest modrzew. Z racji swoich parametrów i długowieczności. Z modrzewia wykonuje się najważniejsze elementy konstrukcyjne tężni. Należy tutaj zwrócić uwagę na fakt, że niewidoczne elementy konstrukcji schowane w tarninie i konserwowane przez solankę (mowa jest również o elementach schowanych pod dachem, o ile tężnia jest zadaszona) mogą być wykonywane z drewna sosnowego, którego żywotność w tych warunkach jest również wystarczająca (liczne przykłady realizacji tężni w Niemczech). Drewno w konstrukcji mocowane jest elementami ze stali typu A4 i wkrętami o powłoce galwanicznej, cynkowanej. Istotnym rzeczą w doborze elementów metalowych wykorzystywanych w tężni jest ich bezpośrednia styczność z solanką. Oprócz stali kwasoodpornych można wykorzystywać elementy ocynkowane w klasie C4 i C5. Dotychczasowa praktyka wykazuje, że odpowiednią żywotnością wykazują się również drabiny aluminiowe, stosowane wewnątrz obiektu, a niezanurzone w solance.
Tradycyjnym podstawowym sposobem rozprowadzenie solanki na koronie tężni są koryta, wykonane powinny być minimum z drewna modrzewiowego. Za pomocą dębowych kurków, solanka wypływa do zraszających rynienek, które powinny być wykonywane z drewna dębowego (ze względu na łatwość obróbki frezami), ale alternatywą na pewno jest drewno modrzewiowe. Elementy, które bez sprzecznie muszą być wykonane z dębu to są kurki, które i tak są najczęściej, w takiej konstrukcji, wymieniane. Zdarzyło mi sie widzieć kurek, w którym element ruchowy osadzony był w tulei z prawdziwego korka (przykład rodem z Niemiec).
Generalnie trzeba zaznaczyć, że pokrycie tężni dachem wydłuża ich żywotność, ułatwia obsługę techniczną, niestety podnosi również cenę.
arch. Jerzy Stożek
Skontaktuj się z nami :
Ciechocinek tel.: +48 542 836 078
